सहकार्यबाट संकटसम्म : सहकारी आन्दोलनको यथार्थ

सहकार्य नै समृद्धिको आधार हो भन्ने आदर्श वाक्यले नेपालमा सहकारी आन्दोलनको बीजारोपण भयो । वि.सं २०१० सालतिर सानो–सानो आर्थिक क्रियाकलापलाई संगठित गर्दै, गाउँगाउँमा आशाको उज्यालो फैलाउने उद्देश्यले सहकारीहरू जन्मिए ।

त्यसपछि सहकारीले नेपालको सामाजिक र आर्थिक इतिहासमा क्रान्तिकारी परिवर्तन ल्याय कृषिमा सहुलियत ऋण, विपन्न जनताको आर्थिक सशक्तीकरण र स्वरोजगारको प्रोत्साहनका रूपमा । तर आज, सहकारी आन्दोलन आफ्नै भारीले थिचिदैछ । सहकार्यको आँगनमा संकटको छायाँ गहिरिँदैछ । एकातिर जनताको पसिनाको पूँजी, अर्कातिर सञ्चालकहरूको राजनीतिक स्वार्थ, यी दुईबीच थिचिएको सहकारी क्षेत्र आज दिशाहीन र असहाय जस्तो देखिन्छ ।

सहकारीहरूमा देखिएको आर्थिक संकट तथ्य र चिन्ताहरूः

नेपाल राष्ट्र बैंक र सहकारी विभागका तथ्यांकहरू भयावह छन् । देशभरि दर्ता भएका करिब ३५ हजार सहकारीमध्ये बचत तथा ऋण सहकारीको हिस्सा झण्डै ६० प्रतिशत छ । तर यिनै सहकारीमध्ये ठूलो संख्यामा जोखिम बढ्दो छ ।

२०७९ / ८० को तथ्याङ्क अनुसार, ७०० भन्दा बढी सहकारीहरूमा अनियमितता देखिएको छ । झण्डै २० प्रतिशत निक्षेप उच्च जोखिममा छन् । बचतकर्ता रकम फिर्ता नपाएको उजुरीहरू अनुगमन कार्यालयमा थुप्रिदैछन् । यो अवस्था केवल अंकहरू मात्र होइन, भविष्यप्रति उठेका गम्भीर प्रश्नहरूको प्रतिबिम्ब हो ।

संचालक तहमा देखिएको विकृतिः राजनीति र लोभको समिश्रण:

सहकारीहरू सञ्चालन गर्ने जिम्मेवारी सञ्चालक समितिमाथि हुन्छ । तर जब सञ्चालकहरू केवल राजनीतिक ुकोटामाु चयन हुन्छन्, जब उनीहरूको आँखामा सहकारी केवल ुस्रोतु देखिन्छ, तब संस्था सहकार्यको होइन, व्यापारको अखडा बन्न पुग्छ ।

संचालकहरूमा देखिएका प्रमुख विकृतिहरूः

आफ्ना निकट व्यक्तिहरूलाई मनपरी ऋण प्रवाह ।
बिना धितो ठूला कर्जा वितरण ।
लेखापरीक्षण तथा वित्तीय प्रतिवेदनको हेरफेर ।
पारदर्शिता र जवाफदेहिताको पूर्ण अभाव ।
नियामक निकायलाई प्रभावमा पारेर अनुगमन प्रक्रिया कमजोर पार्ने ।

राजनीतिक संरक्षणका आडमा सहकारीहरू दयनीय स्थितिमा पुगेका उदाहरण धेरै छन् । चितवन, काठमाडौँ, पोखरा, बुटवलदेखि धनगढीसम्म अनेकौं सहकारीहरू डुबेको, बचतकर्ता रुदैँ सडकमा उत्रेको, सञ्चालकहरू फरार भएको दृश्य आज आम बनिसकेको छ ।

सदस्यहरूको मौनता र असहयोगी भूमिका: सहकारी संस्था सदस्यहरूको सहकार्य र जागरूकतामा टिकेको हुन्छ ।

तर पछिल्लो समय देखिन्छः

धेरै सदस्यहरू अनजान छन् — सहकारीको आन्तरिक वित्तीय अवस्थाबारे ।
कर्जा प्रवाह, नीति परिवर्तन, प्रमुख निर्णय प्रक्रियामा सदस्यहरूको सहभागिता न्यून छ ।
लेखापरीक्षण प्रतिवेदन पढ्ने, गुनासो राख्ने संस्कार हराएको छ।

नतिजा - संचालकहरू मनपरी गर्ने, र सदस्यहरू संचालकहरूको मनपरी झेल्न बाध्य हुने ।

सहकारी संकट र राष्ट्रिय अर्थतन्त्रमा पर्ने प्रभावः सहकारी संस्था केवल सदस्यहरूको व्यक्तिगत आर्थिक गन्तव्य होइन।

सामूहिक रूपमा हेर्दाः

सहकारी निक्षेपहरूको आकार अर्बौँ रुपैयाँमा छ ।
सहकारीमार्फतै साना उद्योग, व्यापार, कृषि क्षेत्रले कर्जा लिन्छन् । 
बचतकर्ता, ऋणी, र सहकारीमा आश्रित हजारौँ परिवार छन् ।
त्यसैले सहकारीको डुबाई सँगसँगैः
साना उद्यमहरू धराशायी हुन्छन् ।
उपभोक्ता क्रयशक्ति घट्छ ।
बेरोजगारी बढ्छ, राष्ट्रिय वित्तीय स्थायित्वमा दरार आउँछ ।

सहकारी संकट कुनै सानो आन्तरिक समस्या मात्र होइन - यो देशको समग्र अर्थतन्त्रको मेरुदण्ड हल्लाउने खतरा बोकेको छ ।

अन्तर्राष्ट्रिय अभ्यास र सिकाइः

जापान, जर्मनी, क्यानडा जस्ता देशहरूमा सहकारी क्षेत्र आर्थिक विकासको एक मुख्य कडी बनेको छ ।

त्यहाँः

सहकारीहरू पेशागत ढाँचामा सञ्चालित छन् ।
सदस्य शिक्षा अनिवार्य छ ।
कडाभन्दा कडा वित्तीय नियमन लागू हुन्छ ।
सञ्चालक समितिमा केवल दक्ष र प्रशिक्षित व्यक्तिहरू चयन गरिन्छ ।
नेपालले पनि यी अभ्यासहरूसँग आफूलाई नजिक पार्नैपर्छ ।

सुधारका दीर्घकालीन रणनीतिहरूः

सहकारी संकटबाट उकास्न निम्न उपायहरू आजको अपरिहार्य आवश्यकता हुन्ः 

१, राजनीतिक स्वतन्त्रता: सहकारी सञ्चालक नियुक्तिमा राजनीतिक भागबण्डा बन्द हुनुपर्छ। स्वतन्त्र, दक्ष र जवाफदेही नेतृत्व चयन गरिनुपर्छ ।
२, वित्तीय पारदर्शिता: प्रत्येक सहकारीले आफ्नो वित्तीय अवस्था नियमित रूपमा सार्वजनिक गर्नुपर्छ । सदस्यहरूलाई लेखापरीक्षण प्रतिवेदनमा पहुँच अनिवार्य बनाइनुपर्छ ।
३, सदस्य शिक्षा र सक्रियता: सहकारी सम्बन्धी आधारभूत शिक्षा हरेक सदस्यलाई दिइनुपर्छ । महासभामा सहभागीता, निर्णय प्रक्रियामा मत दिने संस्कार विकास गरिनुपर्छ ।

४, जोखिम व्यवस्थापन प्रणाली: आन्तरिक वित्तीय नियन्त्रण, अनिवार्य बीमा प्रणाली, र कर्जा मूल्याङ्कन प्रक्रिया मजबुत बनाउनुपर्छ ।
५, नियामक संयन्त्र सुदृढीकरण: सहकारी विभाग र राष्ट्र बैंक बीच सहकार्य बढाएर अनुगमन तथा कारबाही प्रक्रियालाई थप प्रभावकारी बनाइनुपर्छ ।

निष्कर्षः सहकार्यबाट समृद्धि, संकटबाट शिक्षा

सहकारी केवल बचत र ऋणको कारोबार गर्ने प्लेटफर्म होइन, यो एउटा सामाजिक आन्दोलन हो, जहाँ विश्वास, पारदर्शिता र साझा भविष्यका सपना जोडिएका हुन्छन् । आज सहकारी संकटको घडीमा हामीले आफ्नो कमजोरी स्वीकार्नुपर्छ, र नयाँ अध्याय सुरु गर्नुपर्छ । यदि हामी सहकार्यको साँचो मर्म बुझेका छौँ भने, सहकारी फेरि उज्यालो यात्रामा फर्किन सक्छ । नत्र, यो मुलुकले अरू धेरै सपनाहरू सँगसँगै सहकारी आन्दोलन पनि गुमाउनेछ । सहकार्य बलियो भयो भने, भविष्य बलियो हुन्छ ।