तर एउटा कुरा बाँकी छ-फेरि उठ्ने अठोट । बाढीले सहकारीका भवन बगायो, कागजात बगायो, सम्पत्ति बगायो । तर सहकारीको मूल आधार-सदस्यबीचको विश्वास र सहकार्य-बाँकी रह्यो भने यही आधारबाट नुवाकोटका सहकारीहरू फेरि उभिन सक्छन् ।

काठमाडौं । भदौ १० गते भोटेकोशीमा आएको विनाशकारी बाढीले रसुवा र नुवाकोटसहितका जिल्लामा भौतिक संरचना मात्रै बगाएन, धेरै परिवारका सपना, सम्पत्ति र भविष्यसमेत बगायो । बाढीको त्यो कहालीलाग्दो अवस्थाबाट प्रभावित नुवाकोटका सहकारीकर्मीहरू अहिले आफ्नै संस्था कसरी जोगाउने र सदस्यलाई कसरी फेरि उभ्याउने भन्ने चिन्तामा छन् ।

जिल्ला सहकारी संघ नुवाकोटका अनुसार बाढीले नुवाकोट क्षेत्रका १५ वटा सहकारी संस्था पूर्ण रूपमा क्षतिग्रस्त भएका छन् । त्यसमध्ये ७ वटा बचत तथा ऋण सहकारी, ६ वटा बहुउद्देश्यीय र २ वटा कृषि सहकारीका कार्यालय, कागजात, पासबुक, चेकबुक, कम्प्युटरलगायतका सामग्री नष्ट भएका छन् । कतिपय संस्थाका सञ्चालक तथा सदस्यसमेत बाढीमा परेका छन् ।

सहकारीकर्मीका लागि अहिलेको चुनौती कार्यालय पुनःखडा गर्नु मात्रै होइन । हराएको संस्थाको डेटा कसरी फर्काउने, सदस्यको बचत कसरी सुरक्षित राख्ने, बाढीले विस्थापित ऋणीबाट कर्जा कसरी असुल्ने र संस्थामाथिको सदस्यको विश्वास कसरी कायम राख्ने भन्ने प्रश्नको जवाफमा उनीहरू रुमलिएका छन् ।

हाम्रो संस्था कहाँबाट फेरि सुरु गर्ने ?

दक्षिणकाली साकोसका अध्यक्ष नविन्द्रमान प्रधानका लागि बाढीले दिएको पीडा शब्दमा व्यक्त गर्न कठिन छ । संस्थाले लगानी गरेको भवनसमेत बाढीले बगायो । संस्थाका महत्वपूर्ण कागजात निकाल्न खोज्दा मानवीय क्षतिको जोखिमसमेत रहेको अवस्थामा सबै अभिलेख जोगाउन नसकिएको उनको भनाइ छ ।

अहिले उनको सबैभन्दा ठूलो चिन्ता डाटा रिकभरी र सदस्यको बचत फिर्ता हो । दक्षिणकाली साकोसका करिब १ हजार ५ सय २० सदस्य बाढी प्रभावित भएका छन् । घरबार गुमाएका सदस्यलाई तत्काल आफ्नो बचतको आवश्यकता पर्न सक्छ । तर संस्थाको आफ्नै कार्यालय, अभिलेख र भौतिक संरचना गुमिसकेको छ ।

त्यसैले प्रधानको पहिलो प्राथमिकता कार्यालय पुनः सञ्चालन गर्नु हो । जिल्ला सहकारी संघको भवनमा कोठा लिएर अस्थायी कार्यालय सञ्चालन गर्ने प्रयास भइरहेको छ । ‘कार्यालय खुलेको छ भन्ने मात्रै भयो भने पनि सदस्यमा विश्वास पैदा हुन्छ,’ उनको बुझाइ छ । त्यसपछि बैंकमा रहेको रकम व्यवस्थापन गरेर सकेसम्म सदस्यलाई बचत फिर्ता गर्न सकिने उनको अपेक्षा छ ।

कागज मात्रै होइन, सहकारीको ‘स्मृति’ नै बग्यो

बाढीका कारण सहकारीका भौतिक संरचनासँगै वर्षौंदेखि संकलन भएका सदस्यका विवरण र वित्तीय अभिलेखसमेत नष्ट गरेको छ । सहकारीको कारोबारको आधार नै सदस्यको बचत, ऋण, सेयर र अन्य वित्तीय विवरण हुन् । ती विवरण कागजमा मात्रै सीमित नभएर सफ्टवेयरमा समेत रहने भएकाले कार्यालयसँगै स्थानीय रूपमा राखिएका सफ्टवयर र अन्य उपकरण नष्ट हुँदा समस्या झन् जटिल बनेको छ ।

माता मनकामना साकोसका व्यवस्थापक किशोर अर्यालका अनुसार संस्थामा रहेका कागजपत्रदेखि अन्य सामग्री सबै नष्ट भएका छन् । स्थानीय सफ्टवेयर प्रयोग गर्ने संस्थामा डाटा रिकभरी कसरी गर्ने भन्ने चिन्ता थपिएको छ । ढुंगे तथा त्रिशूली क्षेत्रका धेरै बचतकर्ता र ऋणीको सम्पत्तिसमेत नष्ट भएको उनको भनाइ छ ।

त्यसैले सदस्यको विवरण पुनःनिर्माण गर्न कम्प्युटरलगायतका उपकरणको तत्काल आवश्यकता रहेको उनी बताउँछन् । जिल्ला बचत तथा ऋण सहकारी संघका अध्यक्ष नारायण श्रेष्ठका अनुसार १५ मध्ये केही संस्थाको डाटा क्लाउडमा सुरक्षित रहेको छ भने केहीको ब्याकअप कार्यालयमै रहेकाले त्यसलाई प्राप्त गर्न सकिएको छैन । यसले सबै संस्थाका लागि एउटै प्रकृतिको समाधान सम्भव नभएको देखाउँछ ।

ऋणीको धितो नै छैन, कर्जा कसरी उठाउने ?

बाढीले सहकारीको अर्को ठूलो समस्या कर्जा असुलीमा ल्याएको छ । त्रिशूली क्षेत्रमा सहकारीहरूले ठूलो मात्रामा कर्जा लगानी गरेका थिए । त्यसका लागि राखिएका धितोसमेत बाढीले बगाएको छ । ऋणीहरू स्वयं विस्थापित भएका छन् । कतिपय सदस्यको अवस्थाबारे समेत जानकारी छैन ।

मातृभूमि बहुउद्देश्यीय सहकारीका ऋण उपसमिति सदस्य अर्जुन कोइरालाका अनुसार अहिले ‘कर्जा लगानी गरेको ठाउँमै अहिले केही बाँकी छैन,’ ऋणीसम्म पुगेर धितो हेर्ने वा कर्जा असुली गर्ने अवस्था नै नरहेको उनी बताउँछन् । यसले सहकारीको वित्तीय स्वास्थ्यमा दीर्घकालीन असर पार्न सक्छ । एकातर्फ सदस्यलाई बचत फिर्ता गर्नुपर्ने दबाब आउन सक्छ भने अर्कोतर्फ संस्थाको ठूलो लगानी फिर्ता हुने सम्भावना कमजोर बनेको छ ।

अहिले पैसा चाहिएको छ, तर संस्थासँगै पैसा दिने आधार छैन

बाढीपीडित सदस्यका लागि अहिले राहतभन्दा पनि आफ्नै बचत रकम बढी महत्वपूर्ण हुन सक्छ । घर भत्किएको छ । व्यवसाय बगेको छ । आम्दानीको स्रोत छैन । यस्तो अवस्थामा सदस्यले सहकारीमा राखेको बचत फिर्ता माग्नु स्वाभाविक हो । तर संस्था आफैं पुनःस्थापनाको चरणमा रहेकाले तत्काल सबै माग सम्बोधन गर्न सक्ने अवस्था छैन ।

श्रीकृष्ण साकोसका कोषाध्यक्ष गजेन्द्र खड्काका अनुसार अहिले क्षतिको यकिन तथ्यांकसमेत संकलन भइरहेको छ । सदस्यहरूमा ‘भोलि पैसा पाइन्छ कि पाइँदैन’ भन्ने अन्योल पनि हुनसक्छ । उनको अपेक्षा छ—नजिकका सहकारीहरू एउटै सञ्जालमा आएर समस्यालाई सामूहिक रूपमा सम्बोधन गरून् र सम्बन्धित संघ, केन्द्रीय संघहरुले प्रभावित संस्थालाई हेर्ने व्यवस्था गरोस् ।

पुनःस्थापनाको पहिलो माग: एउटा कोठा, एउटा कम्प्युटर र एउटा प्रिन्टर

अहिले नुवाकोटका पूर्ण क्षतिग्रस्त सहकारीहरूका लागि पुनःस्थापना भनेको तत्कालै ठूलो भवन निर्माण गर्नु होइन । उनीहरूको पहिलो आवश्यकता छ-बस्ने ठाउँ र काम गर्ने साधन । जिल्ला सहकारी संघले पूर्ण क्षतिग्रस्त १५ संस्थाका लागि तत्काल कम्प्युटर वा ल्यापटप, प्रिन्टर, टेबल, कुर्सी र दराजको व्यवस्था गर्न महासंघ तथा प्रदेश र केन्द्रीय संघहरूसँग आग्रह गरेको छ ।

यी सामान्य देखिने सामग्रीले संस्थालाई फेरि सदस्यसँग जोडिन, हराएको डाटा संकलन गर्न र अभिलेख पुनःनिर्माण गर्न सहयोग पुग्ने अपेक्षा गरिएको छ । कतिपय संस्थाका डाटा ब्याकअप र क्लाउडमा सुरक्षित रहेको पाइएको छ । केही नगदसमेत जोगिएको अवस्था छ । त्यसैले अहिले पूर्ण रूपमा शून्यबाट सुरु गर्नुपर्ने भए पनि सबै संस्था समान अवस्थामा भने छैनन् ।

एउटा सहकारीलाई चोट लाग्दा अर्कोले मल्हम लगाउनुपर्छ

बाढीपछि नुवाकोटका सहकारीकर्मीको सबैभन्दा ठूलो अपेक्षा यही हो-सहकारी क्षेत्रभित्रको सहकार्य व्यवहारमै देखियोस् । जिल्ला बचत तथा ऋण सहकारी संघका अध्यक्ष नारायण श्रेष्ठले राष्ट्रिय सहकारी महासंघको भूमिकाप्रति असन्तुष्टि व्यक्त गर्दै अहिले एउटा सहकारीलाई परेको समस्या अर्को संघ वा संस्थाले आफ्नै समस्या ठानेर सहयोग गर्नुपर्ने समय आएको बताएका छन् ।

उनको अपेक्षा नेफ्स्कून, बागमती प्रोस्कून र राष्ट्रिय सहकारी बैंकबाट विशेषगरी कर्जा व्यवस्थापन, तरलता व्यवस्थापन, प्राविधिक सहयोग र मनोपरामर्शमा छ । बाढीले घर र सम्पत्ति मात्र गुमाएका छैनन्, धेरै सदस्य र सञ्चालकले आफ्ना आफन्त तथा सहकर्मीसमेत गुमाएका छन् । त्यसैले पुनःस्थापना वित्तीय विषय मात्र नभएर मानसिक र सामाजिक विषय पनि बनेको छ।

नेफ्स्कून: प्राविधिक टोली पठाउँछौं

नुवाकोटका सहकारीकर्मीको आग्रहपछि नेफ्स्कूनले प्राविधिक तथा व्यवस्थापकीय सहयोग गर्ने प्रतिबद्धता जनाएको छ । नेफ्स्कूनका अध्यक्ष चन्द्रप्रसाद ढकालले प्रभावित संस्थाहरू पहिचान गरेर सहभागी हुने संस्थाको संख्या यकिन गर्न आग्रह गरेका छन् ।

त्यसका आधारमा मनोपरामर्श, कर्जा असुली तथा रिकभरी, तरलता व्यवस्थापन लगायतका विषयमा आवश्यक जनशक्ति परिचालन गर्ने प्रतिबद्धता उनले व्यक्त गरेका छन् । उनका अनुसार आवश्यक परे नेफ्स्कूनकै प्राविधिक कर्मचारीलाई केही दिन प्रभावित क्षेत्रमा खटाएर दैनिक काममा सहयोग गर्न सकिनेछ ।

त्यसका लागि प्रभावित संस्थाले आवश्यक सहयोगको विषय उल्लेख गरी औपचारिक पत्र पठाउन उनले आग्रह समेत गरे । नेफ्स्कूनले यसअघि प्रधानमन्त्री राहत कोषमा १० लाख रुपैयाँ योगदान गरिसकेको र प्रभावित सहकारी क्षेत्रका लागि राहत रकम लक्षित ढंगले प्रयोग गर्नुपर्ने विषयसमेत उठाएको जनाएको छ।

राहतभन्दा माथि उठेर ‘पुनःनिर्माण’ चाहिन्छ

नुवाकोटका सहकारीकर्मीका लागि अहिले राहत मात्रै पर्याप्त छैन । उनीहरूलाई अस्थायी कार्यालय चाहिएको छ । हराएको डाटा खोज्न प्राविधिक जनशक्ति चाहिएको छ । सदस्यको विवरण पुनःनिर्माण गर्न उपकरण चाहिएको छ । विस्थापित ऋणीको कर्जा व्यवस्थापनका लागि विशेष नीति चाहिएको छ । बचत फिर्ताको दबाब व्यवस्थापन गर्न वित्तीय आधार चाहिएको छ ।

त्यससँगै बाढीमा आफन्त, घर र सम्पत्ति गुमाएका सदस्य तथा सञ्चालकका लागि मनोपरामर्श पनि उत्तिकै आवश्यक छ । सबैभन्दा महत्वपूर्ण कुरा-सहकारी संस्थाहरूले आफ्ना सदस्यलाई ‘हामी छौं’ भन्ने विश्वास दिलाउन सक्नुपर्छ ।

फेरि उठ्ने प्रयास

भोटेकोशीको बाढीले नुवाकोटका १५ सहकारी संस्थालाई लगभग शून्यमा पुर्याएको छ । कतै भवन छैन, कतै कागज छैन, कतै कम्प्युटर छैन । कतिपय ठाउँमा सञ्चालक र सदस्य नै छैनन् । कतै धितो छैन, कतै ऋणीको अवस्था थाहा छैन ।

तर, सहकारीकर्मीको प्रयास रोकिएको छैन

कोही जिल्ला संघको एउटा कोठा खोज्दैछन् । कोही हराएको डाटा खोज्दैछन् । कोही सदस्यको अवस्था बुझ्न गाउँ–गाउँ पुग्ने तयारीमा छन् । कोही सहयोगका लागि केन्द्रीय संघको ढोका ढकढक्याइरहेका छन् ।
उनीहरूसँग अहिले ठूलो सम्पत्ति बाँकी नहोला ।

तर एउटा कुरा बाँकी छ-फेरि उठ्ने अठोट । बाढीले सहकारीका भवन बगायो, कागजात बगायो, सम्पत्ति बगायो । तर सहकारीको मूल आधार-सदस्यबीचको विश्वास र सहकार्य-बाँकी रह्यो भने यही आधारबाट नुवाकोटका सहकारीहरू फेरि उभिन सक्छन् ।